COVID-19: via een basisinkomen naar een beter welzijn, gezondheid en ecologie.

08/04/2020

Het Corona-virus schudt onze planeet grondig door elkaar, vooral op socio-economisch vlak. De tijd is rijp voor een nieuw maatschappelijke model waarin de mens opnieuw centraal staat. Onderzoek toont aan dat de negatieve uitwassen van het neoliberalisme kunnen worden opgevangen door een basisinkomen. Gezondheid, welzijn en ecologie zullen er wel bij varen.  Spanje geeft alvast het voorbeeld.

Hoewel er weinig hoogstaand onderzoek bestaat naar essentiële sectoren maakt Coivd-19 toch duidelijk welke sectoren belangrijk zijn in onze maatschappij. Het legt anderzijds ook de zwakte van ons neoliberaal model bloot. Vele spelers in de tertiaire sector (consultants, dienstverleners,…) komen nu bijna tot een stilstand, het stelt hun maatschappelijke meerwaarde dan ook in vraag.

Tertiair blijkt vooral de logistiek nog een steunpilaar, zij garanderen onze voedselvoorziening en dekken onze basisbehoeften als mens. Het zijn eerder de quartaire sectoren als gezondheidszorg, vuilnisophaling, academisch onderzoek, veiligheid en gemeentelijke diensten die nu de planeet recht houden. Stuk voor stuk beroepsgroepen die in het gros van de landen onderworpen zijn aan directe of indirecte subsidies. Beroepen die ook steeds weer moeten vechten voor extra kruimels, hoewel hun essentie vandaag zeer duidelijk is geworden.

Thuiswerk blijkt nu niet alleen mogelijk, maar vaak even efficiënt als een ‘standaard’ bureau job die noopt tot verplaatsingen en het betrekken van bedrijfspanden. Het moet ons aanzetten tot nadenken over het huidige 8 uur/dag-systeem. Is die klassieke vorm noodzakelijk? Zijn er alternatieven die werkbaar werk, gezondheid en het ecologisch systeem kunnen combineren? Zijn kantoren en bijhorende verplaatsingen nog wel van deze tijd? Ze dragen alleszins niet bij tot een gezond leven, noch aan het klimaat.

Ons neoliberaal model is reeds 50 jaar vastgeroest in een tijdskader van 38u, geconstrueerd om u maximaal te laten renderen opdat aandeelhouders winstmaximalisatie kunnen genereren. De wereldbevolking is ondertussen verdubbeld en ook van hen wordt verwacht dat ze meedraaien in het kapitalistische systeem. Het ontbreken van een job staat gelijk aan onvoldoende of zelfs geen inkomen. Kortom, we zijn allemaal slaaf geworden van een systeem dat het individu moet laten consumeren om rekeningen in evenwicht te brengen. Dit heeft aanzet gegeven tot het ontstaan van een hoop (nutteloze) jobs om elk individu zijn plaatsje te kunnen geven in een geglobaliseerde wereld. Dat dit een impact heeft op ons ecosysteem mag ondertussen ook duidelijk zijn.

Ondanks het nastreven en het bereiken van een hogere werkzaamheidsgraad blijkt uit cijfers van de Europese Commissie dat 50% van de middenklasse er in de laatste 30 jaar 0% is op vooruitgegaan, u leest het goed: NUL PROCENT. De inkomsten van de rijkste 1% is daarentegen met 300% gestegen. Wereldwijd zijn miljardairs in 2018 nog eens bedankt voor het in stand houden van het neoliberale model met een toename van 12% aan rijkdom. Ondertussen blijkt dat 4 miljard mensen op deze aardkluit er in datzelfde jaar 11% op zijn achteruit gegaan. Hoewel België nog behoorlijk scoort op vlak van (inkomens-)ongelijkheid neemt dit fenomeen wereldwijd toe. De druk op de middenklasse weegt dan ook op gezinsrelaties, vrije tijd en sociale contacten. Al deze stressfactoren veruitwendigen zich door grotere vatbaarheid voor chronische ziekten en psychosociale problemen.

Arbeidsonderzoek toont aan dat een groot aandeel van bureaumedewerkers maar iets meer dan de helft van de tijd productief zijn, 25-37% van de werknemers vindt zijn job zelfs compleet nutteloos. Dit zijn dan de zogeheten ‘bullshit-jobs’. Een collega van mij, die vorig jaar werd geconfronteerd met een dubbelzijdige ‘frozen shoulder’ wees er me onlangs op dat hij de specialist bezocht en werkhervatting werd toegestaan. Als bureaumedewerker was zijn functioneel herstel meer dan voldoende. De preventie-arts dacht hier echter anders over, de armen konden nog niet volledig opwaarts gericht worden. Mijn collega werd vervolgens opnieuw verwezen naar een vervangingsinkomen. Vervolgens besliste de controlearts van de mutualiteit dat hij toch lang genoeg op ‘ziekenkas’ had gestaan en stelde voor om het werk te hervatten.

We zijn in deze maatschappij dus zover gekomen dat de controle wordt gecontroleerd door de controleur die de controleur controleert. Bent u nog mee? Dit voorbeeld is kenschetsend voor een duur én weinig efficiënt socio-economisch model. Met de persoon in kwestie werd geen rekening gehouden. Het kwam zijn mentale gezondheid namelijk niet ten goede om maandenlang thuis te zitten, hij heeft moeten smeken om opnieuw aan het werk te mogen.

Het economisch beest dat gegroeid is uit een positieve neoliberale ideologie is verworden tot een gedrocht dat zijn eigen staart opeet. De door Corona geteisterde wereldeconomie zal, na de vorige bankencrisis, opnieuw putten slaan in begrotingen. Een financiële collaps valt te voorspellen. Het gelag zal wederom betaald worden door de middenklasse. Ook dit dreigt alweer de gezondheid en het welzijn van een grote groep mensen negatief te beïnvloeden.

Voor België werd er vorig jaar geschat dat 172 miljard euro aan winstbelasting werd ontdoken. Dat TOP-50 bedrijven nauwelijks belast worden op deze winsten mag daar niet vreemd aan zijn. Vermits elke overheid onderhevig is aan internationale marktwerking kan de beslissingsmacht om jobs te garanderen dan ook in vraag worden gesteld. Het Belgisch credo ‘jobs, jobs, jobs’ is dan ook niet meer dan een holle leuze.

Eerlijker zou zijn om als overheid toe te geven dat de impact die ze heeft op reële tewerkstelling zo goed als nihil is. Flexijobs en aanverwanten zijn niet meer dan lapjes die het statistische deken van de tewerkstellingsgraad moeten opvijzelen. De gevolgen van de Corona-crisis zullen dan ook groot zijn, vooral op het vlak van job zekerheid en tewerkstelling. Die onzekerheid zal zich verder vertalen in een daling van het algemeen welzijn en een stijgende nood blootleggen aan een performantere gezondheidszorg die nu reeds is kapot bespaard.

Om de Corona-crisis te counteren besliste de Europese Centrale Bank om 750 miljard euro ‘bij te drukken’ en dit in navolging van jaren waarin reeds miljarden onbestaande euro’s met een computerklik in de Europese economie werden gepompt om de consumptie aan de waggel te houden. De Federal Reserve in de USA schreef ondertussen zowat een blanco cheque uit en verwacht dat ze met enkele triljoenen virtuele dollars het zinkende schip kunnen redden. Meer nog, tegen al deze liquiditeiten staat geen enkele economische tegenwaarde. Het is niet meer of minder dan Monopoly-geld in een fictief economisch spel dat gespeeld wordt om een failliet systeem recht te houden en waarbij de rijkdom terug zal vloeien naar de 0,1%-ers. Dat laatste blijkt ook uit recent onderzoek waarin pijnlijk duidelijk wordt dat het bijgedrukte helikoptergeld vooral investeerders ten goede komt.

Ondertussen dreigen er financiële rampen te ontstaan bij gezinnen, kleine zelfstandigen en KMO’s die mogelijk niet de reserves genieten om deze crisis door te komen. De sociale determinanten (degelijke huisvesting, gezonde voeding, medische- en tandheelkundige zorg, sport en sociale activiteiten) dreigen erop achteruit te gaan. De laatste decennia is meermaals wetenschappelijk aangetoond dat deze determinanten de basis vormen voor een gezond en gelukkig leven.

Ons land neemt schoorvoetend Corona-maatregelen om de bevolking te beschermen tegen een financiële kater. Het voorzien van tegemoetkoming aan technisch werklozen en zelfstandigen zal vroeg of laat toch moeten terug betaald worden, al dan niet via nog meer belastingen. In verschillende landen, waaronder de UK en de US gaan er nu stemmen op om de burgers (al dan niet tijdelijk) een onvoorwaardelijk basisinkomen te geven. Hoewel, ook deze rekening zal gepresenteerd worden aan de burger als we ons economisch model niet aanpassen. Spanje heeft sinds 5 april 2020 de knoop doorgehakt en beslist om het basisinkomen in te voeren zonder het te beperken in de tijd. Echter zal het bedrag afhankelijk worden gemaakt van de noodzaak van het individu, waardoor het basisinkomen niet meer universeel kan genoemd worden.

Een basisinkomen wordt gedefinieerd als wederkerende betaling aan alle individuen, vrij van voorwaarden. Het laat dan ook toe om meer te verdienen door te blijven werken. Het invoeren van een basisinkomen zal mensen opnieuw onafhankelijker maken waardoor ze niet verplicht worden een job te aanvaarden die niet past bij hun interesse, competentie of mogelijkheden. Iedereen wordt opnieuw baas van zijn eigen leven, de macht voor een werkgever te werken zal bij de medewerker terecht komen. De verhouding tussen patronaat en medewerker krijgt hierdoor een nieuwe dynamiek en een groot aandeel van bullshit jobs kan zo verdwijnen.

Het argument dat mensen lui worden van een basisinkomen is in zowat alle wetenschappelijke studies van de baan geveegd. De meest extreme data houden het op 5% van de populatie die besluit om niets meer te ondernemen. Er blijkt eerder een toename van economische activiteit. Een basisinkomen neemt de angst om te falen als ondernemer weg, creativiteit neemt toe en ontwikkeling en productie van goederen stijgt. Allemaal voordelen die de gezondheid en welzijn van het individu bevorderen en bijgevolg preventief werken met positieve gevolgen voor uitgaven in de gezondheidszorg. 


Het inflatie-spook wordt vaak gekoppeld aan het basisinkomen vanuit de simpele redenering als er meer geld is dat we de prijzen kunnen doen stijgen. Elk onderzoek dat tot op heden werd gevoerd door instellingen als UNICEF, World Economic Forum of de wetenschap toont het tegendeel aan. Inflatie keer in sommige gevallen zelfs om. Redenen zijn divers: er blijft met een basisinkomen evenveel geld in het systeem (herverdeling), er is stijging van omzet in de economie doordat er meer wordt geconsumeerd, mensen kopen waar het goedkoopst is en verhuizen zelfs naar regio’s die stijgende huizenprijzen reguleren.

Even terug naar onze Corona-crisis en de gezondheidszorg. Voor zorgverleners die vandaag onze maatschappij recht houden merken we wereldwijd matige verloning, onvoorspelbare uren en een zware impact op hun persoonlijke leven. Met een basisinkomen kunnen mensen hun droom volgen en kiezen voor een zorgend beroep zonder zich te moeten afvragen of ze dit kunnen volhouden tot hun 65ste. De luxe zou erin bestaan om een beperkt percentage te gaan werken. Vele zorgverleners kunnen zo taken afbouwen ten voordele van nieuwe instromers, de ultieme brug naar echt werkbaar werk.

Uit een klassieke begroting valt dit inderdaad nauwelijks te financieren, zeker niet als het basisinkomen moet voldoen aan wat sommige proponenten van het basisinkomen binnen de academische wereld voorschrijven als :”een voldoende hoog bedrag dat toelaat om basisbehoeften te dekken, zelfs voldoende om sport-en sociaal-culturele activiteiten te ontplooien”.

Het geld is nochtans voorhanden in de globale economie maar het vergt internationale politieke moed om eerlijke belastingen te heffen op triljoenen dollars ontdoken belastingen. Volgens een studie van Oxfam uit 2018 blijkt dat 4% belasting op wereldwijde winsten voldoende is om de globale armoede op één jaar tijd te verhelpen. Een ‘fair tax’ moet dus in staat zijn een basisinkomen te financieren, althans binnen het huidige economisch model.

Beter nog zou zijn om het huidige model overboord te kieperen en te kiezen voor een alternatieve economie zoals voorgesteld door Dr. Kate Raworth in haar “Doughnut-model”. Hierin staan mens, klimaat en gezondheid centraal. In combinatie met een universeel basisinkomen is dit mogelijks een oplossing voor de uitdagingen die voor ons liggen. Anderzijds schuilt in deze optie ook een gevaar. Het basisinkomen zou kunnen gebruikt worden als drukkingsmiddel om een volk te controleren, hiervoor dienen dan de nodige waarborgen op vrijheid (die nu al onder druk staat) te worden afgedwongen.

De idee van een universeel basisinkomen is niet nieuw. Een schare gerenommeerde economische academici als Gabriel Zucman, Anton Korinek, Guy Standing en Thomas Piketty wijzen er al enige tijd op dat ons huidige systeem zijn grenzen heeft bereikt en stellen voor tot het invoeren van bovengenoemde maatregelen. Zo kan het basisinkomen verder steun genieten van Joseph Stiglitz, Milton Friedman, Esther Duflo, Abhijit Banerjee en Michael Kremer, één voor één Nobelprijswinnaars Economie.

Een basisinkomen is meer dan een filosofisch debat, het is wereldwijd een haalbare kaart. Het vereist weliswaar een open geest en een ander economisch model en daar blijft het schoentje wringen. Het zal niet evident zijn om bestaande paradigma overboord te gooien en verder te kijken dan het eigen belang. Als de Corona-pandemie ons één opportuniteit biedt, dan is het wel om een nieuw socio-economisch-ecologisch bestel tegen het licht te houden. Een model dat opnieuw de mens centraal zet, zodat het biopsychosociaal welbevinden stijgt en chronische ziekten en mentale problemen ten gronde kunnen worden aangepakt. Waarbij werk opnieuw een meerwaarde mag betekenen voor het individu en dit niet louter in functie moet staan van prestaties ten voordele van enkelen.

Het is dan ook verfrissend te mogen vaststellen hoe de internationale politieke kaste tijdens deze Corona-crisis steeds hetzelfde zinnetje poneren: “We volgen het advies van de experten”, misschien tijd om ook eens te luisteren naar Nobelprijswinnaars Economie??